ئه‌ردۆگان به‌ ئاسته‌نگ، دیموكراتی ئه‌بینێت


نووسینی: مایكل رۆبن
وه‌رگێڕانی: لوقمان غه‌فوور

هیچ گومانی تێدا نییه‌ كه‌ ره‌جه‌ب ته‌یب ئه‌ردۆگان حاكمێكی ره‌ها و ئیسلامییه‌. هه‌وڵده‌دات مۆنۆپۆڵی ده‌سه‌ڵات بكات و سه‌روه‌ت و سامان بۆ خێزانه‌كه‌ی كۆكاته‌وه‌، هه‌روه‌ها گۆڕانكاری له‌ پره‌نسیپه‌كانیدا كاریگه‌ری راسته‌وخۆی كردۆته‌ سه‌ر كۆمه‌ڵگه‌ی توركی.

هاوكات توركیا، وه‌ك عه‌ره‌بستانی سعودیه‌ و پاكستان، به‌رده‌وامه‌ له‌سه‌ر رۆمانسییه‌تێكی سه‌یروسه‌مه‌ره‌ له‌نێو به‌شێكی زۆر له‌و دیپلۆماتكارانه‌ی كه‌ له‌توركیا خزمه‌ت ئه‌كه‌ن.
پێشوازیكردنی دیپلۆماته‌كان له‌ هه‌ر یه‌كێك له‌و وڵاتانه‌، ئه‌فسانه‌ییه‌. و هه‌لی ئاڵتونی له‌رێگه‌ی گروپی فشاره‌وه‌ پێشكه‌ش به‌ دیپلۆماته‌كانی پێشوو ده‌كرێت كه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ فرسه‌تی كاركردن، راوێژكاریی و كردنه‌وه‌ی ده‌رگا له‌سه‌ر هه‌موو به‌خشینێكی پاره‌ بۆ ئه‌وانه‌ی كه‌ ده‌چنه‌ زانكۆ و سه‌نته‌ره‌كانی توێژینه‌وه‌. ئه‌نحامه‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ده‌نگی ئه‌م گروپی فشاره‌ ناره‌سمییه‌ هاوسۆزانه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌م سه‌رگوزشته‌ نیشتمانیانه‌ بۆته‌ جه‌ده‌لی سیاسه‌تی ئه‌مریكا.

ره‌فتاری توركیا چه‌نده‌ ده‌یه‌یه‌كه‌، هیچ به‌هانه‌یه‌ك هه‌ڵناگرێت: پاڵپشتی رێكخراوی قاعیده‌ و گروپه‌ تیرۆویستییه‌كانی داعش ده‌كات، پاكتاوی نه‌ژادی دژی كورده‌كانی سوریا به‌كارهێنا و به‌مدواییه‌ش بۆردومانی ئه‌و ناوچه‌ كوردییانه‌ی عیراقی كرد كه‌ به‌هۆی سیاسه‌تی داعشه‌وه‌ ئاواره‌ و نیشته‌جێی ده‌ره‌وه‌ی سنووری خۆیان بوون، دزینی سامانی سروشتی ناوچه‌یه‌كی ئابوری قوبرس، شكاندنی ئه‌و سزایانه‌ی كه‌ له‌سه‌ر ئیران دانرابوون له‌لایه‌ن ئه‌مریكاوه‌، زیادكردنی په‌یوه‌ندییه‌ به‌رگرییه‌كان له‌گه‌ڵ روسیا، هاندانی دژه‌- ئه‌مریكا، و شه‌رێكی سه‌رتاسه‌ری به‌رامبه‌ر ئازادی رۆژنامه‌گه‌ریی و بیروڕا سازداوه‌. تا ئێستا گروپی یچوكی نهێنی له‌ناو وه‌زاره‌تی ده‌ره‌وه‌ و هه‌ندێك گه‌شتیاری ده‌ره‌وه‌ی توركیا داوای لێبووردن ئه‌كه‌ن له‌و هه‌ڵسوكه‌وتانه‌ی توركیا و سێ به‌هانه‌ی سه‌ره‌كی ده‌هێننه‌وه‌ ده‌رباره‌ی ئه‌وه‌.

یه‌كه‌م، ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا هیچ هه‌ستیارێتییه‌كی نییه‌ به‌رامبه‌ر ترس له‌ئاسایشی توركیا به‌تایبه‌تی رێزگرتن له‌ شه‌راكه‌تی پێنتاگۆن له‌گه‌ڵ كورده‌كانی سوریا. كه‌ ئه‌مه‌ش به‌راستی وایه‌، عه‌ره‌بانه‌كه‌ خراوه‌ته‌ پێش ئه‌سپه‌كه‌. له‌به‌رئه‌وه‌ی ئه‌مریكا ته‌نیا هاوبه‌ش و هاوكاری كورده‌كانی سوریایه‌. چونكه‌ به‌ ئاشكرا یارییه‌ دوو گێمییه‌كانی توركیا ده‌بینرێت.

دووه‌م، قبوڵیانه‌ ئه‌ردۆگان گرفت و كێشه‌ بێت، به‌ڵام له‌و باوه‌ڕه‌دان په‌یوه‌ندی ئه‌مریكا له‌گه‌ڵ توركیا گرنگه‌ و نایانه‌وێت له‌ده‌ستیان بچێت، هیوادارن كه‌ توركیا بچێته‌وه‌ دۆخی پێشووی خۆی دوای مردنی ئه‌ردۆگان، ئه‌م پشتگوێخستنه‌ ئامرازێكه‌ بۆ گۆڕانی گه‌وره‌ له‌ ئه‌ردۆگاندا. دوای 17 ساڵ له‌ ده‌سه‌ڵات، 30 ملیۆن تورك وانه‌یان پێده‌وترێت له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی دیكتاتۆرێکدا، تا رادیه‌ك زۆربه‌یان له‌ سوپادا (وامئه‌ده‌ن- خۆیان فرۆشتووه‌) به‌ژیانێكی تایبه‌تی بۆ سه‌ركرده‌ سه‌ربازییه‌كانی تورك.

سێیه‌م، ئه‌وانه‌ن كه‌ ئومێدیان هه‌یه‌ كه‌ توركیا دۆخی دیموكراتی تێدا بكه‌وێته‌وه‌ سه‌ر رێچكه‌ی خۆی و دواجار ئۆپۆزسیۆنه‌كان ئه‌توانن ئه‌ردۆگان بڕوخێنن یان هه‌ر هیچ نه‌بێت رایگرن و له‌سه‌ر كار لایبه‌رن. ئومێدی ئه‌م گروپه‌ زۆر زیادیكرد كاتێك له‌ هه‌ڵبژاردنی ساڵی 2019، حزبی گه‌لی كۆماری (CHP) ی ئۆپۆزیسیۆنی سه‌ره‌كی سه‌ركه‌وت به‌سه‌ر ئه‌ردۆگان-دا له‌ ئه‌سته‌نبول و ئه‌نقه‌ره‌ كه‌ دوو گه‌وره‌ شاری گرنگی توركیان.

كێشه‌كه‌ له‌وایه‌ ئه‌وانه‌ی سورن له‌سه‌ر بیروباوه‌ڕه‌كه‌ی ئه‌ردۆگان، پێیانوایه‌ رۆڵێكی پاك ئه‌گێرێت، وێرای ئه‌وه‌ی پێیانوایه‌ كه‌ هیچ شتێك نییه‌ له‌سه‌ر كه‌سێتیی و هیچ تۆمارنه‌كراوه‌ و به‌ده‌ره‌ له‌ گه‌نده‌ڵی و نه‌په‌تیزم و خۆبادان. كۆشكێكی 1100 ژووری نییه‌ یاخود ئه‌جێندایی دینی جێیه‌جێ ناكات به‌ڵكو ته‌نیا له‌به‌رئه‌وه‌ی هه‌ندێك تورك كۆك نین له‌گه‌ڵی یاخود هیواخوازن لێپێچینه‌وه‌ی له‌گه‌ڵ بكرێت له‌سه‌ر شكستهێنانی ئابوری توركیا.

هه‌فته‌ی پێشوو رووداوێكی دیكه‌ كه‌ به‌ته‌واوی قوتبۆوه‌، پاشه‌كشێتی ئازادی رۆژنامه‌گه‌رییه‌ له‌ توركیا به‌هۆی ده‌سه‌ڵاتی ئه‌ردۆگانه‌وه‌. یه‌كێك له‌و كه‌ناڵه‌ ته‌له‌فزیۆنیانه‌ی كه‌ تا ئێستا زۆربه‌ی جار رووبه‌رووی ئه‌ردۆگان و حزبی ده‌سه‌ڵاتدار بوونه‌ته‌وه‌ هه‌فته‌ی پێشوو دووجار كه‌نارگیركراون له‌لایه‌ن ئه‌ردۆگانه‌وه‌.

به‌ پله‌ی یه‌كه‌م، په‌رله‌مانتارانی حزبی گه‌لی كۆماری (CHP) حكومه‌تیان بانگهێشتكرد و ره‌خنه‌بارانیان كرد. له‌كاتێكدا ره‌خنه‌گرتنی حزبی ئۆپۆزسیۆن له‌ حزبی ده‌سه‌ڵاتدار له‌ هه‌ر سیستمێكی دیموكراتیدا شتێكی سروشتییه‌، یاخود ملكه‌چی ئه‌و چاوپێكه‌وتن و راپۆرتانه‌ ببێت كه‌ گوێیان لێی ئه‌بێت. كه‌چی به‌پبَچه‌وانه‌وه‌ ئه‌مه‌ رووی ئه‌ردۆگانی تووڕه‌ كرد و حكومه‌ت چه‌ندین پرۆژه‌ی ره‌تكرده‌وه‌و سزای دارایی سه‌پاند.

له‌ پرۆگرامێكی تردا به‌رپرسی حزبی گه‌لی كۆماری (CHP) له‌ ئه‌سته‌نبول، میوان بوو، ئه‌و به‌ گاڵته‌جاڕییه‌وه‌ باسی له‌وه‌كرد كه‌ حزبی دادو گه‌شه‌پێدانی ده‌سه‌ڵاتدار به‌م زووانه‌ له‌سه‌ر كار ده‌خرێت. زیاده‌ڕۆییه‌كی زۆر له‌جۆری ئه‌م بیرۆكه‌یه‌ نیشاندراوه‌، به‌ڵام ئه‌ردۆگان هه‌رگیز ئه‌م جۆره‌ بیرۆكانه‌ی په‌سه‌ند نییه‌ ئه‌گه‌ر هه‌موو تورك نه‌یه‌وێت. به‌پێچه‌وانه‌وه‌ سزای سه‌پاند به‌سه‌ر حزبی گه‌لی كۆماری له‌ژێر ناوی”گوزارشت له‌ پێشبینی نادیموكراتی دژی ئیرادی گه‌ل” و سزاس ئه‌و كه‌ناڵه‌یدا به‌ رێژه‌ی 5% له‌سه‌ر مه‌سره‌فی مانگانه‌ی.

ئومێدی دژه‌كانی ئه‌ردۆگان ئه‌وه‌ نیشانده‌ده‌ن كه‌ شكشتی ئه‌ردۆگان له‌ هه‌ڵبژاردنی شاره‌وانییه‌كانی ئه‌سته‌نبول-ی ساڵی رابردوو نیشانه‌یه‌ كه‌ خه‌ڵكی توركیا ئه‌توانێت نوێگه‌ریبكاته‌وه‌ و تا ئێستاش دیموكراتییه‌ت له‌ توانایدایه‌ ئامانجه‌كانی بێته‌دی، وێرای ئاره‌زووی ئه‌ردۆگان بۆ ئه‌وه‌یه‌، هه‌تاهه‌تایه‌ حوكم بكات و كورسی ده‌سه‌ڵات ته‌سلیمی كوڕ و نه‌وه‌كانی بكات. به‌ڵام ئه‌و وانانه‌ی به‌ ئه‌ردۆگان دراوه‌ نیشانی ده‌ده‌ن كه‌ ئه‌مه‌ نابێت و پێویسته‌ گوێ له‌ خه‌ڵك بگرێت، نه‌ك پێویست بكات ئه‌سته‌نبول سزا بدات یان بیه‌وێت له‌ئۆپۆزسیۆنی وڵاته‌كه‌ی رزگاری بێت.

سەرچاوە: واشنگتۆن ئێگزامەنەر
9ی ئایاری 2020

 127 `بینراوه‌

كۆمینت بنوسه‌

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە .